De Vlaamse LEZ geëvalueerd

 Sinds 2015 kunnen Vlaamse steden lage-emissiezones (LEZ) invoeren op hun grondgebied. Antwerpen was de eerste stad die dat deed, niet lang daarna gevolgd door Gent. Minister van Omgeving Zuhal Demir heeft nu een grondige evaluatie laten maken van die eerste lage-emissiezones in Vlaanderen, waarbij niet alleen de milieu-impact maar ook de sociale impact werd onderzocht. Het belangrijkste effect blijkt nu een versnelde ‘vergroening’ van het wagenpark; althans voorzover de vervanging van oude dieselwagens door meer benzinewagens in deze stedelijke gebieden als vergroening kan worden beschouwd. Het effect op de luchtkwaliteit is wel meetbaar, zowel in de LEZ als in de rest van Vlaanderen.
 

In een lage-emissiezone worden de meest vervuilende voertuigen stapsgewijs gebannen om de luchtkwaliteit in die zone te verbeteren alsook de gezondheid van de inwoners. Tot 1 januari 2025 ligt de focus van het oorspronkelijke decreet dat de LEZ faciliteert op het bannen van oude dieselwagens zonder roetfilter. Die stoten uiteraard de grootste hoeveelheden schadelijk roet uit en moesten dus eerst aangepakt worden. Oude benzinewagens zijn wel nog toegelaten, omdat hun roetuitstoot gelijkaardig is aan de roetuitstoot van dieselwagens met roetfilter. Zodra de roetuitstoot maximaal is teruggedrongen, verschuift de focus naar de uitstoot van stikstofoxiden (NOx). Op dat ogenblik zullen ook de recentere dieselwagens met een roetfilter in het vizier komen, omdat die ongeveer evenveel stikstofoxiden blijven uitstoten als de oudere dieselwagens zonder roetfilter. Ook voor benzinewagens worden de toegangscriteria geleidelijk strenger, maar benzinewagens blijven toegelaten als ze niet ouder zijn dan 25 jaar, omdat benzinewagens minder stikstofoxiden uitstoten dan dieselwagens van dezelfde leeftijd.

Impact 1: wagenpark

De evaluatie toont nu aan dat de LEZ effectief voor een versnelde vervanging van dieselvoertuigen gezorgd hebben. De meeste inwoners en (frequente) bezoekers van een lage-emissiezone met een oud dieselvoertuig, hebben dat vóór of meteen na de invoering van de LEZ of de verstrenging van de toegangsvoorwaarden (vanaf 1 januari 2020) verkocht. Hierdoor verdwenen oude dieselwagens daar sneller dan in de rest van Vlaanderen. Wie een oud voertuig verving, koos vaker voor een (tweedehands) benzinevoertuig dan voor een recenter dieselvoertuig omdat een benzinevoertuig veel langer is toegelaten in een LEZ.

Daardoor daalde de uitstoot van stikstofoxiden en zwarte koolstof (roet) in de lage-emissiezones sterk. In Antwerpen daalde de roetuitstoot tussen 2019 en 2018 zelfs meer dan dubbel zo snel als zonder LEZ het geval zou zijn geweest. De verbetering van de Antwerpse luchtkwaliteit geldt dan ook vooral voor wat zwarte koolstof betreft. Daarvan is het effect van de LEZ in Antwerpen duidelijk te zien is in de meetresultaten.

Ook de NO2-concentraties daalden sterk, zowel in de LEZ zelf als in de rest van Vlaanderen. Dit komt doordat ook in de rest van Vlaanderen meer benzine- dan dieselwagens werden aangekocht, niet alleen vanwege de lage-emissiezones maar ook door de aanpassing van de brandstofaccijnzen en de vergroening van de verkeersfiscaliteit. Het sneller verdwijnen van de oude dieselwagens binnen de lage-emissiezones had geen bijkomend effect op de NO2-concentraties in de lage-emissiezones zelf, omdat recentere dieselwagens bijna evenveel stikstofoxide uitstoten als oude dieselwagens. Pas wanneer ook de recentere dieselwagens niet meer in de LEZ zullen zijn toegelaten, zullen we daar sterkere dalingen van de NO2-concentraties meten dan in de rest van Vlaanderen. 

Impact 2: gezondheid

Een betere luchtkwaliteit leidt tot een gezondere leefomgeving. Vooral sociaal kwetsbare groepen, zoals mensen met een laag inkomen, werklozen en huurders, hebben daar baat bij. Zij worden niet alleen aan hogere concentraties aan luchtvervuiling blootgesteld maar ondervinden ook meer of sneller gezondheidseffecten door deze luchtvervuiling. Een groot deel van de inwoners van de lage-emissiezones van Antwerpen en Gent is sociaal kwetsbaar en wordt blootgesteld aan hoge concentraties aan luchtvervuiling. Voor deze inwoners is de gezondheidswinst het grootst. Bovendien hebben sociaal kwetsbare gezinnen vaak geen auto, en zij ondervinden dus enkel positieve effecten van de lage-emissiezone. Sociaal kwetsbare gezinnen die in de LEZ wonen en wel een auto hebben, worden vaak getroffen omdat ze verplicht worden een oud voertuig te vervangen, of het niet meer in hun directe omgeving mogen gebruiken. Van alle Antwerpse en Gentse gezinnen die minstens één voertuig bezitten waarmee ze geen toegang tot de LEZ hebben, behoort volgens dit onderzoek 40% tot het kwart gezinnen met de laagste inkomens. Toch is dat nog geen meerderheid van die 25% laagste inkomens; daarvan heeft ongeveer 30% enkel een niet-toegelaten voertuig. Het is die groep die het hardst door de invoering van de lage-emissiezone wordt getroffen.

Impact 3: sociale correcties

Het onderzoek concludeert daaruit dat het belangrijk is om ondersteunende maatregelen te nemen die de sociale gevolgen verzachten, maar anderzijds ook niet de effectiviteit van de LEZ mogen verminderen. Want de positieve gezondheidseffecten zijn ook voor diezelfde groep kwetsbare mensen het grootst. Het is voor lokale besturen dus zoeken naar een goed evenwicht tussen effectiviteit en sociaal draagvlak.

Het onderzoek verwijst in dat verband naar Gent, waar de minder strenge toegangscriteria voor benzinevoertuigen en de Gentse slooppremie geslaagde maatregelen zijn om die sociaal kwetsbare inwoners te beschermen. Door een slooppremie toe te kennen of oudere benzinevoertuigen toe te laten vermindert de effectiviteit van de LEZ niet of nauwelijks, terwijl de aankoop van een vervangend voertuig dat wel aan de toegangscriteria voldoet gemakkelijker wordt voor mensen met een laag inkomen. In het buitenland is er vaak minder aandacht voor dergelijke sociale correcties, zo stellen de onderzoekers vast. Geen enkele buitenlandse LEZ voorziet een vrijstelling voor mensen met een handicap en een beperkte financiële draagkracht, et uitzondering van Noordrein-Westfalen vinden we een gelijkaardige vrijstelling. De tijdelijke uitstelmogelijkheid voor mensen met een laag inkomen door de aankoop van een lokale toelating aan een lager tarief is uniek in Europa. De slooppremie vinden we wel in andere lage-emissiezones terug, onder meer in Nederland en Londen. 


Auteur: Joris De Vroey

Gepubliceerd op 26-11-2020

  23