Nieuwe Samenwerkingsakkoord verpakkingsafval vanaf 3 september, een stap vooruit?

We schrijven 2018. De steden en de gemeenten laten van zich horen over verpakkingsafval. Een grote groep afvalintercommunales en de stad Antwerpen richten in de schoot van VVSG de groep ‘Recover’ op, en doet een grondige analyse van de inzameling en verwerking van verpakkingsafval. Het kan toch niet zijn dat Vlaanderen zich steeds presenteert als afvalkampioen en de gemeenten jaar na jaar toch zoveel kosten hebben voor zwerfvuilopruiming. Hoe zit dat met die producenten-verantwoordelijkheid? Hoe goed werkt Fost Plus eigenlijk?

Recover lanceerde een hele reeks studies en kwam tot tien aanbevelingen:
  1. Leg hogere recyclagedoelstellingen op.
  2. Bevorder de selectieve inzameling, bijvoorbeeld door statiegeld in te voeren voor wegwerpverpakking.
  3. Zorg voor hoogwaardiger recyclage.
  4. Breng de milieueffecten van bioplastics en composteerbare plastics in kaart.
  5. Bevorder ecodesign, bijvoorbeeld door ecomodulatie.
  6. Zorg voor volledige producentenverantwoordelijkheid, inclusief de kosten voor sluikstort.
  7. Maak een correcte formule voor de inschatting van de recyclageprestaties, want de huidige deugt niet, zorg voor meer studiewerk en meer transparantie.
  8. Bevorder preventie, stel hergebruiksdoelstellingen op.
  9. Zorg voor meer gebruiksgemak in de sorteerregels.
  10. Voer meer controle op het beleid uit.
De adviezen vielen niet in dovemansoren. Ze kwamen dan ook net op tijd, de erkenning van Fost-Plus moest herzien worden en ook het Samenwerkingsakkoord was aan een update toe. De manke formule om de recyclageprestaties te meten werd besproken tot in het Vlaamse parlement en tot in de pers. Daar werd immers een pijnlijke zenuw geraakt.

Op 3 september 2020 treedt het nieuwe Samenwerkingsakkoord in werking. Kunnen de steden en gemeenten tevreden zijn? Hebben ze hun doel bereikt? Een analyse…


Hogere doelstellingen

Ja, die zijn er gekomen. Per materiaal zijn er nu recyclagedoelstellingen die hoger liggen dan wat Europa vraagt. Nogal logisch, het is nodig om voldoende ambitie in te bouwen. Alhoewel, vandaag beweert Fost-Plus al boven de 100% te zitten voor glas en metalen dus een doelstelling van 90% zal niet heel veel druk op te ketel zetten. Op die 100% komen we straks terug. Maar in artikel 13, een beetje verscholen in het Samenwerkingsakkoord, is een extra doelstelling toegevoegd. Fost-Plus moet tegen 2022 90% van alle drankverpakkingsafval inzamelen, en tegen 2025 zelfs 95%. Mooie doelstellingen, en nog beter, ze staan los van de formule voor de andere recyclagedoelstellingen. Het gaat over 90% en 95% van alle drankverpakkingsafval. Gewoon alle, zonder onderscheid.
Selectieve inzameling en statiegeld
Een netelige politieke kwestie. Brussel en Wallonië zijn op weg naar statiegeld voor blikjes en wegwerpverpakking. Vlaanderen ziet dat, onder stevige lobbydruk van de verpakkende industrie, nog niet zitten. Statiegeld staat niet in het nieuwe Samenwerkingsakkoord. In artikel 3 met de doelstellingen wordt wel extra opgenomen: “het bevorderen van systemen voor hergebruik van verpakkingen”. Jammer dat er niet opgenomen staat “het bevorderen van systemen voor inzameling en recyclage van verpakkingen”. Dat zou een mooie kapstok zijn voor statiegeld. Er staat ook geen doelstelling rond zwerfvuil.
Hoogwaardiger recyclage
De beste recyclage is recyclage waarbij het gerecycleerd product een zelfde toegevoegde waarde heeft als het oorspronkelijke product. Bottle to bottle bijvoorbeeld. Daar speelt het aangepaste Samenwerkingsakkoord op in door als doelstelling mee op te nemen “Het bevorderen van de toename van het aandeel gerecycleerde materialen in verpakkingen die op de markt worden gebracht”. Focus op recycled content. Natuurlijk, een doelstelling is geen garantie zonder streefwaarden, maar dat is het domein van de erkenning van Fost-Plus: artikel 4 e zegt daar “Fost Plus garandeert dat gerecycleerde verpakkingsmateriaal effectief gebruikt wordt voor de productie van nieuwe eindproducten, waarbij zo weinig mogelijk van de technische eigenschappen en de economische waarde van de gerecycleerde materialen verloren gaat. Fost Plus doet in het kader van de modelbestekken voor de verwerving van de materialen de nodige voorstellen om een zo hoogwaardig mogelijke recyclage te promoten, zoals bijvoorbeeld de ‘bottle to bottle’ recyclage van de transparante en blauwe PET-fracties, waarbij minstens 25% ‘bottle to bottle’ recyclage gerealiseerd moet worden.”

Milieueffecten van bioplastics en composteerbare plastics
Geen elementen terzake werden opgenomen in het Samenwerkingsakkoord of de erkenning van Fost Plus.
Ecodesign en ecomodulatie
Ecomodulatie is in feite "écomodulation", een Frans woord overgenomen uit het progressieve beleid van Frankrijk terzake. De kosten voor toetreding tot de Franse tegenhanger van Fost Plus is verbonden aan onder meer ecodesign en design voor recyclage. Ook in het nieuwe Samenwerkingsakkoord is ecomodulatie opgenomen. De bijdrage aan Fost Plus wordt gelinkt aan duurzaamheid, herstelbaarheid, herbruikbaarheid, recycleerbaarheid en afwezigheid van gevaarlijke stoffen in het verpakkingsmateriaal. IVC zal samen met een werkgroep materialen identificeren welke verpakkingsmaterialen een ontradend tarief zullen kennen.
Volledige producentenverantwoordelijkheid, ook voor sluikstort
Het Samenwerkingsakkoord legt op dat de toetredingsbijdragen voor Fost Plus onder meer moeten dienen voor de strijd tegen wat ze noemen ‘ongecontroleerd verpakkingsafval’, sluikstort en zwerfvuil dus. Het tarief kan moduleren in functie van het aandeel van bepaalde sectoren in het zwerfvuil. Of alle kosten voor zwerfvuil nu door de producent zullen betaald worden en de gemeentekas of de algemene belastingen niet meer hoeven tussen te komen, dat is niet echt zeker.
Een correcte formule

Recyclagepercentages van meer dan 100% voor glas en metaal, dat is ongeloofwaardig. Toch wordt dit jaar na jaar zo gerapporteerd door Fost Plus en IVC. Dit wil zeggen dat er geen glas of metaal meer te vinden zou zijn in het zwerfvuil. Zeker metalen blikjes blijven echter een belangrijk probleem in het zwerfvuil. Recover analyseert: de teller van de formule bevat de hoeveelheid ingezameld en gerecycleerd verpakkingsafval, de noemer bevat de hoeveelheid op de markt gezet. Meer dan 100% wil zeggen meer ingezameld en gerecycleerd dan op de markt gezet, een fysische onmogelijkheid. Maar Fost Plus overschat de teller, het cijfer wordt kunstmatig opgepimpt, onder meer met schrootafval uit de assen van de verbrandingsovens. En de noemer blijft kunstmatig laag door enkel de aangegeven verpakking van de leden mee te tellen, dus zonder de free-riders, zonder de televerkoop en zonder de private invoer door consumenten. Het is een gemiste kans dat in het Samenwerkingsakkoord geen duidelijker, correcte berekeningswijze is opgenomen. Wel wordt televerkoop of internetverkoop nu beter geregeld. Belangrijk want dit is een stijgende bron van verpakkingsafval. Ook zijn er de doelstellingen voor inzameling van drankverpakking, 90% in 2022, 95% in 2025, die los staan van de formule die nu door Fost Plus gebruikt wordt. Het gaat hier om alle afval dat bestaat, zonder link naar hoeveelheden verpakking op de markt gezet.
Preventie en hergebruiksdoelstellingen

Er staan geen gekwantificeerde hergebruiksdoelstellingen in het Samenwerkingsakkoord. Wel wordt de algemene doelstelling wat concreter geformuleerd: “Het bevorderen van de verhoging van het aandeel herbruikbare verpakkingen die op de markt worden gebracht en van systemen voor hergebruik van verpakkingen”. Wat reeds vroeger in het Samenwerkingsakkoord stond “Het waarborgen dat het aandeel van de herbruikbare verpakkingen voor dezelfde goederen die in de handel zijn gebracht, niet vermindert in vergelijking tot het voorgaande jaar” is dode letter gebleven. Nog steeds schakelt men om van herbruikbaar naar eenmalig. Of het aangepaste Samenwerkingsakkoord in staat zal zijn zonder harde gekwantificeerde doelstellingen het tij te keren, dat is af te wachten.
Gebruiksgemak in de sorteerregels
Dit is niet opgenomen in het Samenwerkingsakkoord, al doet Fost Plus om basis van haar erkenning wel lovenswaardige pogingen om de blauwe PMD zak uit te breiden met bijvoorbeeld botervlootjes of yoghurtpotjes. Alle verpakkingen die onderworpen zijn aan terugname- en recyclagedoelstellingen, en die groene punt betalen om dat te doen, zouden ook fysisch ingezameld moeten worden voor recyclage. Ongeacht de kost en de technische complexiteit, daar dient immers de ecomodulatie van de toetredingsbijdrage voor. Het groene punt als sorteerinstructie, zover zijn we echter nog niet.
Meer controle op het beleid
Een terechte vraag van de gemeenten en hun intercommunales, die immers verantwoordelijk zijn voor het huishoudelijk afval. Fost Plus, dat zijn de verpakkende industrieën, mag niet te machtig worden. Het beleid moet bepaald worden door de democratische overheden en hun administraties, onbeïnvloed, transparant en met het oog op het algemeen belang. Het is logisch dat ook de lokale besturen vanuit hun eigen verantwoordelijkheid daarbij betrokken worden.

Conclusie

Recover heeft een mooie lijst met aanbevelingen opgemaakt, en voor een gedeelte hebben ze hun slag thuisgehaald. Er blijven echter nog enkele hangende kwesties, en ook zal het van de sterkte van de regionale overheden afhangen of de opgestelde doelstellingen correct en transparant gehaald worden. De recyclagecijfers voor 2021 zullen de eerste lakmoesproef worden.
Zie ook op senTRAL  

Auteur: Mike Van Acoleyen

Gepubliceerd op 01-09-2020

  45