Veiligheid

Dag van de schoonmaak: tips voor gezond en veilig werken in een omgeving met fijn stof

Elk jaar, op 20 juni, worden de schoonmakers en schoonmaaksters bedankt voor het werk dat ze dagelijks leveren bij de vele bedrijven en particulieren. Het is ook de gelegenheid om even stil te staan bij het belang van schone huishouding in uw bedrijf en vooral als uw werknemers werken in een omgeving met fijn stof. Dit kan niet alleen gezondheidsproblemen veroorzaken maar geeft ook een risico op stofexplosies. Een schone huishouding is één van de belangrijke organisatorische maatregelen die men kan nemen. We geven u graag enkele tips…
Werken in een omgeving met fijn stof

Op de werkplek kan men stoffen opnemen door inademing, door inslikken of kunnen stoffen binnendringen via de huid. Fijn stof (deeltjes kleiner dan 10 micrometer) kan diep doordringen in de longen en schadelijk zijn voor de gezondheid.

Fijn stof kan onder bepaalde omstandigheden ook explosief zijn. Explosiegerelateerde gegevens (minimale ontstekingsenergie, temperatuur en concentratie) van stoffen kunnen teruggevonden in de literatuur.
Voor ontbrandbaar stof geeft de norm NBN 60079-20-2 de testmethodes om die karakteristieken te bepalen, maar worden er verder geen gegevens verstrekt. Er zijn dus nog geen normen waarin de fysische eigenschappen van ontbrandbaar stof terug te vinden zijn.
We kunnen echter wel verwijzen naar twee gidsen die een goede informatiebron vormen.
Maar zover hoeven we niet te gaan…

Schone huishouding (good housekeeping) is één van de belangrijke organisatorische maatregelen die men kan nemen om gezondheids- en explosierisico’s in een omgeving met fijn stof te beperken.

Eerst volgt een toelichting van de gezondheids- en veiligheidsrisico’s in de bakkerij-industrie en in de houtverwerkende nijverheid. Die kan doorgetrokken worden voor andere industrieën waar de werknemers werken in ruimten waar fijn stof aanwezig is (bv. veevoederindustrie, voedingsmiddelenindustrie, metaalbewerking, raffinaderijen, chemische industrie…).
De tips voor good housekeeping die nadien volgen kunnen alvast helpen om de risico’s te beperken.

! Wanneer uit de risicoanalyse de noodzaak blijkt om risicoreducerende maatregelen toe te passen dan moet eerst de keuze vallen op technische (collectieve) maatregelen en komen organisatorische maatregelen in laatste instantie in aanmerking.
Impact van fijn stof op de gezondheid
Bakkerij-industrie

Bloem en meel zijn niet zo onschuldig als ze lijken. Het inademen van bloemstof kan namelijk leiden tot bakkersastma of farinose: een gekende beroepsziekte in de bakkerij-industrie.
Farinose komt ook voor bij werken in:
  • bloemmolens;
  • fabrieken van veevoeders;
  • groothandels in veevoeders en bloem;
  • banketbakkerijen.
Een inspectiecampagne bij een 30-tal Antwerpse ambachtelijke bakkers leverde oa. volgende opmerkelijke resultaten op:
  • 30 % van de bezochte bakkerijen werd ooit geconfronteerd met de beroepsziekte. Er bestaan nochtans technieken om het bloemstof in de omgevingslucht drastisch te beperken.
  • Bijna alle geïnspecteerde bakkers overschreden het bloemstofgehalte in de lucht (tot 20 maal de grenswaarde). De grenswaarden zijn wettelijk vastgelegde normen voor de bescherming van de gezondheid van de werknemers. Voor bloemstof bedraagt die 0,5 mg/m³.
  • In geen enkel verslag van bedrijfsbezoek van de preventiediensten (arbeidsgeneeskunde) werd de problematiek van de bloemstof behandeld.
  • Noch in de beroepskwalificaties van de bakkerijsector, noch in de leerplannen van de bakkersopleiding van de onderwijsnetten is de problematiek van de bloemstof opgenomen.
Houtverwerkingsindustrie

Bij het bewerken van hout, vooral bij zaag-, schuur- en schaafbewerkingen komt veel stof vrij.
Hoe sneller de beweging/rotatie/oscillatie tijdens het bewerken, hoe meer stof er vrij komt. Dit geldt zowel voor het bewerken van hard hout (teak, meranti, beuk, kersenhout) als van zacht hout (linde, populier, wilg).




Mogelijke beroepsziekten die ontstaan bij de verwerking van hout zijn:
  • beroepsastma door het inademen van houtstof;
  • allergische reacties door bepaalde houtsoorten;
  • irritaties aan huid, ogen en slijmvliezen;
  • huiduitslag door houtsoorten als grenen en meranti;
  • kanker: stof van hardhout kan kanker veroorzaken: Bijlage I van Richtlijn 2004/37/EG van 29 april 2004 van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bescherming van de werknemers tegen de risico's van blootstelling aan carcinogene of mutagene agentia op het werk classificeert stof van hardhout als kankerverwekkend (long- en neuskanker).
Impact van fijn stof op de veiligheid - stofexplosiegevaar
Ontstaan van een stofexplosie

Een stofexplosie is een explosieve verbranding van stof met zuurstof uit de lucht.

Voor het ontstaan van een stofexplosie zijn 5 factoren van belang:
  • een stofwolk of een stoflaag van brandbaar materiaal (brandstof);
  • een ontstekingsbron (energie);
  • zuurstof;
  • de juiste mengverhouding tussen stofdeeltjes en zuurstof;
  • een katalysator.
Een stofexplosie kan ontstaan als alle voorwaarden in de juiste verhouding aanwezig zijn. De juiste verhouding verschilt per stofsoort.

Bij opwerveling van stoflagen kan een explosieve stofwolk (stof/lucht-mengsel) ontstaan.
Bijvoorbeeld: stoflagen op hoge oppervlakken kunnen gemakkelijk naar beneden vallen (door trillingen of schokken) en een stofwolk vormen.

Wanneer een stoflaag op een warm oppervlak ontvlamt, ontstaat er een extra risico op een explosie van een stof/lucht-mengsel. Het stof/lucht-mengsel kan door de smeulende of brandende stoflaag ontstoken worden.



 
► Vuistregels:
Stofwolk: Als vuistregel mag worden gesteld dat een stofwolk een explosief karakter kan hebben wanneer de hand van een uitgestrekte arm niet meer zichtbaar is.
Stoflaag: Als vuistregel mag worden gesteld dat wanneer men voetstappen kan zien op de vloer (stoflaag van 0,1 mm) explosiegevaar aanwezig is bij opwerveling van de stoflaag. 

Bakkerij-industrie

In de bakkerij-industrie, waar gewerkt wordt met bloem, suiker… vormt stofexplosie een niet te onderschatten risico.

Plaatsen waar stofwolken kunnen gevormd worden:
  • de binnenkant van verwerkingsapparatuur (stofomhulling) zoals silo’s, mengapparaten en molens waarin stof wordt gedeponeerd of gevormd;
  • de onmiddellijke omgeving van de vulplaats van een open zak;
  • mangaten die nu en dan en gedurende een zeer korte periode moeten geopend worden;
  • plaatsen waar stofafzettingen aanwezig zijn.
Stofwolken die zich over lange perioden neerzetten, kunnen aanleiding kunnen geven tot dikke stoflagen:
  • vloeren;
  • horizontale/hellende oppervlakken (machines, leidingen, kabelgoten, balken).
Houtverwerkingsindustrie

Ieder jaar worden wereldwijd houtverwerkende fabrieken verwoest als gevolg van brand en/of stofexplosies.
Houtstof is explosief als de ontsteking van een stofwolk resulteert in een uitbreidende explosie door andere delen van de totale stofwolk. De intensiteit en voortplantingssnelheid van een uitbreidende explosie varieert van houtsoort tot houtsoort.

Vooral bij de ophoping van houtstof kan het risico van een stofexplosie ontstaan. Wanneer een brandbare vaste stof als hout uit zeer fijne deeltjes bestaat, kunnen deze gaan wervelen en met de omgevingslucht opwaaien en zich zo vermengen tot een stofwolk. Als in de ruimte een ontstekingsbron aanwezig is, kan een explosie volgen.

Mogelijke ontstekingsbronnen zijn:
  • werkzaamheden met open vlam;
  • elektrische installaties;
  • (zaag)machines;
  • vonken;
  • roken op de werkvloer…
Schone huishouding als organisatorische maatregel tegen gezondheids- en explosierisico’s
Maatregelen van schone huishouding zijn meestal afspraken of instructies die ervoor zorgen dat het personeel netter werkt, zuiniger omgaat met grond- en hulpstoffen en energie en de aanwezige technologie efficiënter gebruikt.

Meestal zijn het eenvoudige maatregelen die geen of een beperkte investering vergen. De maatregelen situeren zich op het vlak van een verbetering van de motivatie van het personeel en een aanpassing van werkmethodes of procedures in de productie, de logistiek of de algemene organisatie.

Voor industrieën met omgevingen waar fijn stof gegenereerd wordt, houdt good housekeeping ook in dat de arbeidsplaats schoon wordt gehouden om ophopingen van stoflagen te voorkomen. Het schoonmaken moet op de juiste manier gebeuren.

Bij het uitvoeren van de reiniging moeten zowel stofopwervelingen als initiëring van ontstekingsbronnen worden vermeden:
  • Laat stof niet ophopen. In stofhopen kan broei ontstaan. Als een deur, raam of luik opengaat, dan kan het stof opwervelen, komt er zuurstof bij het onderliggende, hetere materiaal met een mogelijke explosie als gevolg;
  • Verwijder het stof met een natte doek;
  • Gebruik stofzuiginstallaties: Bij het gebruik van stofzuiginstallaties mogen de interne zonering en de erop toe te passen preventiemaatregelen (b.v. antistatische slangen en mondstukken) niet vergeten worden;
  • Gebruik geen harde bezems en schoppen (voorkomen van vonken);
  • Vermijd het gebruik van perslucht voor reiniging van stoffilters e.d.;
  • Verwijder stoflagen als gevolg van leidingbreuken of morsen onmiddellijk;
  • Zorg voor goed onderhoud van de transportsystemen van de grondstoffen en alle andere apparatuur;
  • Vervang filters en/of stofzakken tijdig;
  • Herstel beschadigingen aan slangen en transportleidingen onmiddellijk;
  • Controleer dagelijks op een schone huishouding;
  • Controleer dode hoeken of grote horizontale vlakken, inwendig of uitwendig aan apparatuur zodat stoflagen zich daar niet kunnen afzetten en opbouwen (dode hoeken en horizontale oppervlakken worden in de ontwerpfaze best zoveel mogelijk vermeden).
En ten slotte nog dit…

Oplettende werknemers die goed opgeleid zijn en hun werkplek schoon houden zijn uw beste bescherming:
  • Denk er aan om nieuwe of tijdelijke werknemers voldoende op te leiden;
  • Leg afspraken vast in een werkinstructie;
  • Bespreek de afspraken en procedures regelmatig in een werkoverleg.
Bronnen
Bakkers strooien te kwistig met bloem, Kristel Weyns, senTRAL Nieuws, 15/01/2015
ATEX: waar vind ik de producteigenschappen van brandbaar stof?, Michel Vanschoonlandt, senTRAL Nieuws, 01/06/2016
Explosieveiligheid bij de bakker om de hoek, Jos Roebroek, Handboek Explosiebeveiliging, Actuele informatie – Visie, 2015
Houtstof: gezondheids- en explosiegevaar, Jos Roebroek, Handboek Explosiebeveiliging, Actuele informatie - Visie, 2016

Meer info online
Beroepsziekten - Luchtweg- en longaandoeningen
Preventie van explosies: vermijden van ontstekingsbronnen
Bespreking van de parameters i.v.m. stofexplosies
NBN EN 60079 / NBN EN ISO/IEC 80079 / NBN EN ISO 80079 Explosieve atmosferen
Beeld van de week: veilig omgaan met brandbaar houtstof
Filmfiche: Stofexplosies

 

 

Gepubliceerd op 18-06-2018

  246