Mindfulness op het werk?

(foto: Pexels)


Is het meer dan een hype, en kan een preventieadviseur iets met ‘mindfulness’ op de werkvloer? Helpt mediteren tegen stress?


Het weekblad ‘Knack’ boog zich onlangs over de zin en onzin van een cursus mindfulness op het werk. De voordelen van zo’n opleiding blijken lang niet altijd op te wegen tegen de nadelen. Met andere woorden: verwacht niet alle heil van mindfulness op de werkvloer. Ook voor de preventieadviseur is dit nog eens een aanleiding om op een kritische manier te kijken naar de ‘mindfulness-industrie’.

Mindfulness is de laatste jaren een modieus topic geworden. Er verschijnen zoveel boeken, apps en opleidingen dat een kat er haar jongen niet in terugvindt. Tegelijkertijd stellen we vast dat ‘mindfulness’ een containerbegrip is geworden; weinigen weten nog precies wat er mee bedoeld wordt.

De zin van mindfulness

Als we spreken over mindfulness op het werk gaat het meestal om het aanleren van bepaalde meditatietechnieken (“naar de ademhaling gaan”, “een bodyscan uitvoeren”,…) die een werkend individu beter moeten wapenen tegen stress.

Dat mindfulness positieve effecten kan hebben in de strijd tegen stress, is ondertussen wel wetenschappelijk aangetoond. Zo stelde de Belgische hersenwetenschapper Steven Laureys vast dat bepaalde hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor aandacht of emotiebeheersing, zowel functioneel als structureel op een positieve manier kunnen veranderen bij regelmatige en langdurig volgehouden meditaties.

Mindfulness kan bovendien een gezonder en vooral natuurlijker alternatief bieden voor een medicinale behandeling van psychische problemen. Belgen zijn kampioen in het slikken van antidepressiva en aanverwante geneesmiddelen, maar we mogen niet vergeten dat deze vaak lastige bijwerkingen hebben en verslavend kunnen werken. Mediteren lijkt dan een meer aantrekkelijke optie dan pillen slikken - hoewel er natuurlijk mensen zijn die echt medicatie nodig hebben om naar behoren te blijven functioneren.

Dat meditatie zou helpen tegen stress, en zo onrechtstreeks preventief helpt tegen psychosociale aandoeningen zoals burn-out en depressie, lijkt dus een realistische verwachting. Sommigen zullen er meer baat bij hebben dan anderen.

De onzin van de mindfulness-industrie

Hoe dan ook stelt zich de vraag: wordt er niet te veel heil verwacht van mindfulness? Meditatieleerkrachten die de werkgever een hogere productiviteit, bevlogenheid en loyaliteit beloven als zijn werknemers een cursus mindfulness volgen, worden best op een kritische manier benaderd. Ze beloven immers effecten die helemaal niet bewezen zijn.
Het grootste en meest principiële bezwaar tegen mindfulness op het werk is echter dat alle verantwoordelijkheid voor psychosociaal welbevinden bij het individu wordt gelegd. Eerst volg je een cursus meditatie, en vervolgens wordt er van uitgegaan dat je de stress op het werk in de toekomst wel de baas kunt. Maar zo vergeten we dat werkdruk en stress heel vaak sociale problemen zijn, van werkgever en hiërarchische lijn en niet een van de individuele medewerker. En een collectief probleem wordt niet opgelost door individuele maatregelen, maar door collectieve oplossingen.

Het is dan ook veel zinvoller om in overleg te gaan over en oplossingen te zoeken voor de hoge werkeisen, een tekort aan autonomie, de combinatie werk-privé, enzovoort.

In die zin is een cursusje mindfulness een vergiftigd geschenk van de werkgever. In het artikel wordt het als volgt gesteld: “Eerst persen ze je uit als een citroen, en dan geven ze je een cadeautje.”

De onverwachte zegeningen van mindfulness

Wanneer het goed wordt uitgeoefend, kan meditatie of mindfulness echter onverwacht positieve – en voor sommige werkgevers onverwacht negatieve – effecten hebben.

Zoals hierboven al aangegeven, worden vaak verkeerde verwachtingen gekweekt over de positieve gevolgen van meditatie op het werk. We mogen niet vergeten dat mindfulness een concept is dat werd overgenomen uit het boeddhisme. Daar kadert meditatie niet alleen in een veel bredere visie op aandachtig omgaan met jezelf en de wereld, het wordt door boeddhisten ook helemaal niet gebruikt om minder gestresseerd of meer relaxed te zijn. Als ze juist wordt toegepast leidt meditatie juist tot een verbeterde aandacht (bijvoorbeeld voor je lichaam en geest) en tot een grotere bewustwording omtrent jezelf, in de werkcontext bijvoorbeeld. Meditatie kan medewerkers bewuster maken van hun arbeidsomstandigheden en van de manier waarop ze zich daartoe verhouden. In die zin is mindfulness een krachtige methode om problemen bloot te leggen en mensen aan te zetten tot handelen.

Werkgevers die niet goed beseffen wat mindfulness is en daardoor verkeerde verwachtingen koesteren, riskeren de meditatieboemerang dan ook in hun gezicht terug te krijgen. Want werknemers zullen zich bewuster worden van hun lichaam en geest, en zich daardoor kritischer gaan verhouden tot het gekende neoliberale adagio van “Meer omzet!”.

En zo zorgt een verkeerd begrepen concept uiteindelijk toch nog voor verwachtingen en resultaten op mensenmaat.

Gepubliceerd op 18-11-2019

  28