Psychosociale risico’s van de COVID-19 crisis

 In de uitzonderlijke situatie die ons allemaal treft moet bijzondere aandacht naar de mens gaan. Niet alleen onze lichamelijke, maar ook onze geestelijke gezondheid staat op het spel. Naast de gezondheid moeten we in deze crisistijden meer dan ooit waakzaam zijn voor het welzijn, met inbegrip van de psychosociale aspecten.
 

Op de werkvloer is de werkgever verantwoordelijk voor het preventiebeleid, al wordt hij bij die uitdaging door andere actoren geholpen. Iedereen dient bewustgemaakt te worden van de gevolgen van wat we nu meemaken, de psychosociale risico's (PSR) waaraan we worden blootgesteld, hoe die evolueren als gevolg van de inperkingsmaatregelen, en de effecten op ons welzijn.

Bij het onderzoek naar psychosociale risico's met betrekking tot het werk moeten we rekening houden met vijf componenten. Deze risico's ontsnappen niet aan de algemene regel, want ook zij zijn in volle verandering!

De Franse federatie van psychologen en psychologie publiceerde een dossier over COVID-19 en maakte een eerste balans op over de impact in de arbeidswereld.

Effecten op de werkorganisatie
  • te veel werk door de inkrimping van het personeelsbestand of het omgekeerde, of juist verveling omdat er veel minder werk is
  • veelvuldige onderbrekingen van één taak voor een andere (bv. door de toevloed van telefoontjes en e-mails, overbelaste IT-diensten enz.)
  • ontbrekende of mondjesmaat binnenlopende communicatie, misverstanden
  • gedwongen, soms geïmproviseerd telewerk
  • wijziging van de werktijden om de contacten tussen personeelsleden te beperken of door de invoering van het telewerk (in bepaalde gevallen zonder veel begeleiding)
  • verwarring: wie doet wat, wat met de coördinatie, noodzaak om samenwerking met leveranciers en klanten te herzien, welke controle, wat met het delen van documenten, enzovoort
  • noodzaak om het evenwicht te bewaren tussen het privé- en het beroepsleven die voortdurend in elkaar overlopen; denk aan telewerk met kinderen in huis, het opdelen van de ruimte tussen telewerkers, verstoring van teleconferenties door gebeurtenissen in de privésfeer…
Effecten op de werkomstandigheden
  • werkonzekerheid: bedreiging voor de werkgelegenheid, de economische situatie van de ondernemingen, de werkomstandigheden, enzovoort
  • inkomstenverlies door werkloosheid, verlies van banen, mogelijk hachelijke economische situatie van sommige  ondernemingen
  • toenemende onzekerheid voor bepaalde werknemers (uitzendkrachten, arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd enz.): bezorgdheid over de toekomst, vrees om te worden ingezet voor werk dat anderen hebben geweigerd of dat voorheen door zieke personen werd uitgevoerd, werk in onaanvaardbare omstandigheden dat ze niet durven te weigeren in deze op zich al onzekere context…
  • telewerk gebeurt soms in allesbehalve optimale omstandigheden, of zonder recht op ontkoppeling (druk om altijd beschikbaar te zijn, moeilijk kunnen onderbreken uit angst beoordeeld te worden enz.)
Leefomstandigheden op de werkplek
  • terbeschikkingstelling van materieel (computer, telefoon, internetaansluiting, toegang tot bepaalde programma's enz.) en onvoldoende, inderhaast opgezette ondersteuning waardoor de (nieuwe) gebruikers nog meer het gevoel krijgen inefficiënt te zijn
  • installatie en ergonomie van de werkplek die te wensen overlaten
  • geen duidelijk omschreven procedures en regels voor het gebruik van communicatiemiddelen
  • angst voor besmetting door op dezelfde plaatsen te komen als anderen, onder meer sociale ruimten (toiletten, kleedruimten, kantines enz.)
Interpersoonlijke relaties op het werk
  • procedures voor samenwerking die opnieuw moeten worden uitgevonden
  • vrijwel uitsluitend virtuele contacten; vergaderprocedures die moeten worden herzien
  • spanningen en onbegrip die ontstaan of versterkt worden door het gebrek aan directe contacten (tussen personeelsleden die respectievelijk wel en niet aan het werk zijn, maar ook tussen werknemers op het terrein en personen die aan telewerk doen)
  • de relaties tussen werknemers en leidinggevenden kunnen verslechteren indien het beheer van de crisis als ondoeltreffend wordt ervaren (informatie, werkorganisatie, beschikbaarheid, ondersteuning, aandacht voor het welzijn…)
  • spanningen en frustraties bij gebrek aan duidelijkheid of billijkheid in de werkverdeling, in de mate waarop iedereen zich aan zijn taken houdt, in de manier van werken enz. 
Inhoud van het werk
  • verschillen in zelfstandigheid en bewegingsvrijheid: mogelijkheid om het eigen werk te organiseren, pauzes te nemen, vrij de werktijd te beheren, moeilijkheden of ideeën aan te kaarten, enzovoort
  • het gevoel geen controle te hebben, al dan niet versterkt door een gebrek aan kennis van bepaalde parameters (regeringsbeslissingen, standpunten van de onderneming, eventuele beschikbaarheid van gezinsondersteuning voor huishoudelijke taken...)
  • wijzigingen in de toevertrouwde taken en, voor sommigen, een gevoel van hulpeloosheid bij het nemen van beslissingen die een impact hebben op hun werk
  • tegenstrijdigheid tussen het strenge toezicht op het gebruik van collectieve en persoonlijke preventiemiddelen (regeringsmaatregelen zoals thuis blijven, social distancing, PBM's) en de verplichting om te werken onder druk van de overheid (essentiële ondernemingen) en/of de directies en/of de klanten (zorgsector, distributie, kinderopvang, thuishulp enzovoort)
  • emotionele eisen met betrekking tot het werk: contact met het publiek, contact met het lijden of de dood, blootstelling aan geweld van buitenaf zoals bij onbetamelijk gedrag, verbale en fysieke agressie, bedreigingen, maar ook de emotionele belasting die uit het verlies van een collega door Covid-19 kan voortvloeien
  • angst met betrekking tot de veiligheid, de eigen gezondheid en die van de naasten
  • tegenstrijdige waarden wanneer werknemers geconfronteerd worden met dilemma's over de kwaliteit van hun werk (als het moeilijk is om dezelfde kwaliteit af te leveren) of over de gevolgen van hun daden, maar ook wanneer professionele of persoonlijke waarden onder spanning komen te staan (bijvoorbeeld moeten doorwerken zonder beschermingsmiddelen)
Uitdagingen en kansen

Al die elementen zijn stressfactoren waarmee we moeten leren leven.

Het is ieders verantwoordelijkheid de door de Nationale Veiligheidsraad genomen maatregelen in acht te nemen, maar evenzeer moeten we oog hebben voor onze eigen behoeften, een gezonde levensstijl (rust, gezonde voeding, lichaamsbeweging enz.), sociale contacten, ontspanning. Er worden meer en meer uitstekende initiatieven opgezet om ons bij die uitdaging te helpen. Aan ons om er een beroep op te doen.

Deze context is ook een grote uitdaging voor de werkgevers. In deze crisis hebben de eerste acties die worden overwogen betrekking op de praktische aspecten en hebben ze een dringend karakter. Beschikbaar zijn, ondersteunen, geruststellen (in de mate van het mogelijke), informeren (over de gebeurtenissen, de keuzes, hun effecten), contact houden, waardering tonen, flexibel en begripvol zijn, aanspreekpunten ter beschikking stellen (maatschappelijk assistenten, vertrouwenspersonen, preventieadviseurs…): het zijn interessante ideeën om de werknemers te helpen in deze ongewone omstandigheden. Het beheer van deze crisis kan de banden tussen het management en de werknemers versterken of verzwakken. Het is absoluut noodzakelijk om de nakende veranderingen te faciliteren en te begeleiden, betekenis te geven en de nodige organisatorische aanknopingspunten te bieden.

Bijsturing en aanpassing zijn sleutelwoorden die dag na dag ons doen en laten zullen bepalen.

Ook al ervaart de mens zijn gewoonten als geruststellend, hij blijft bovenal een wezen dat zich aanpast… Het lijdt dus geen twijfel dat wij ook deze crisis te boven zullen komen. Het komt erop aan haar impact tot een minimum te beperken!

Zorg voor uzelf en voor de anderen!


Auteur: Coralie Carton - psychologe, preventieadviseur voor de psychosociale aspecten en bedrijfsconsulente

Gepubliceerd op 07-04-2020

  149