Veiligheid

Veiligheidscultuurladder: audit op houding, gedrag en waarden mbt veiligheid

De veiligheidscultuurladder is een norm over veiligheidscultuur die door ProRail (Nederland) samen met spooraannemers en ingenieursbureaus werd opgemaakt om het veiligheidsbewustzijn en bewust veilig handelen te stimuleren. Het certificatieschema werd in 2016 door ProRail aan de stichting NEN overgedragen en verder in beheer genomen. Ik bespreek in deze tekst de veiligheidscultuurladder en hoe een audit hierop concreet in zijn werk gaat.

Vijf treden op de veiligheidscultuurladder VCL

Bij de veiligheidscultuurladder wordt de houding en het gedrag in een bedrijf op een bepaalde manier, objectief volgens de eigenaars van de standaard maar minder objectief volgens anderen (bekende veiligheidskundigen zoals F. Guldenmund of C. Busch twijfelen sterk aan de meetbaarheid van de veiligheidscultuur), gemeten. De veiligheidscultuurladder VCL is gebaseerd op het model van Parker. Dit model bestaat uit vijf niveaus volgens onderstaande figuur. Deze vijf evolutionaire niveaus geven het stadium van volwassenheid weer op een ladder van vijf treden. Elk cultuurniveau is de ontwikkelingsfase waarin het bedrijf zich bevindt op het gebied van veiligheid.

Het eerste niveau of pathologische gaat uit van een houding als ‘bij ons gebeuren geen ongevallen, waarom bezighouden met preventie of veiligheid’. Er wordt weinig geïnvesteerd in verbetering van veiligheidsgedrag.
Het tweede reactieve niveau gaat uit van preventiemaatregelen wanneer er iets mis is gegaan. Enkel dan worden maatregelen genomen: reactief dus in plaats van pro-actief (corrigerend in plaats van preventief). 
Het derde berekende niveau gaat uit van het nemen van preventiemaatregelen omdat dit ‘opbrengt’. Het naleven van veiligheidsprocedures is belangrijk, maar dan wel uit eigenbelang. De betrokkenheid van veiligheid ligt bij de veiligheidsprofessional en het management. De werknemers zijn niet betrokken. 
Het pro-actieve vierde niveau geeft veiligheid prioriteit. Er wordt continu gewerkt aan verbeteringen en bewustzijn. Medewerkers spreken elkaar aan op gebied van veiligheid. Medewerkers zijn gemotiveerd om hun eigen verantwoordelijkheid op te nemen, en het nemen van deze verantwoordelijkheid wordt gewaardeerd.
Tot slot is het hoogste niveau het generatieve niveau. Op dit niveau is veiligheid volledig geïntegreerd in alle bedrijfsprocessen. Het is een vast onderdeel in alles wat men doet. Veiligheid zit ingebakken in de organisatie. 


 
Het certificatieschema wordt per trede geformuleerd:
  • waaraan voldoen? (de eis);
  • welke criteria horen hierbij? (de norm);
  • hoe de bedrijfssituatie waarderen? (de scores);
  • waar letten de auditoren op? (de auditorenrichtlijn).
Hoe werkt de veiligheidscultuurladder?

De veiligheidscultuurlader VCL kan worden gebruikt om een beeld te krijgen van de veiligheidscultuur en het veiligheidsgedrag van organisaties. Veiligheidscultuur is bijvoorbeeld vernoemd in de norm ISO 45001:2018. De veiligheidscultuurladder maakt één en ander meetbaar en aantoonbaar. Naast deze beoordeling die organisaties vrijwillig uitvoeren, kan de veiligheidscultuurladder worden gebruikt als instrument voor veiligheidsbewustzijn als kwaliteitsaspect bij het inkopen van werken, diensten en leveringen.  De veiligheidscultuurladder kan en wordt dan gebruikt als instrument bij aanbesteding in de vorm van een minimumeis of als gunningscriterium.

Voor wie?
  • Alle types organisaties.
  • Alle ketenpartijen (opdrachtgevers, hoofdaannemers, leveranciers) zijn betrokken.
Hoe beoordelen?

De veiligheidscultuurladder beoordeelt de organisatie per trede hoe een organisatie scoort op 6 bedrijfsaspecten en 18 bedrijfskarakteristieken (zie tabel). Ieder bedrijfsaspect heeft zijn eigen gewicht. Op basis van de score per criterium, score per bedrijfsaspect wordt een totaalbeoordeling opgemaakt. Op basis van deze totaalbeoordeling wordt de organisatie gecertificeerd voor een bepaalde trede van de ladder.

 
Aspecten Bedrijfskarakteristieken Korte omschrijving
3.1 Leiderschap en betrokkenheid  1.1 Management belang
1.2 Betrekken WN
1.3 Beloningen voor prestaties 
- Hoe belangrijk is veiligheid?
  • Wie of wat is verantwoordelijke voor (on)veilig werken?
  • Stimuleert en beloont het management veilig gedrag?
  • Spreken managers en medewerkers elkaar aan op een positieve manier?

 
3.2 Beleid en strategie 2.4 Veroorzakers van ongevallen
2.5 Winstgevendheid en continuïteit
- Staat veiligheid hoog op de strategische overwegingen
  • Is veiligheid volledig geïmplementeerd in de managementcyclus?
  • Worden investeringen in veiligheidsgedrag gezien als een nuttige bijdrage aan de winst?
3.3 Organisatie en opdrachtnemers  3.6 Opdrachtnemers
3.7 Competentie en training
3.8 Afdeling V&G
 - Worden onderaannemers geselecteerd op hun veiligheidsgedrag en -prestaties?
  • Hoe worden nieuwe medewerkers geselecteerd en onthaald?
  • Is veilig werken opgenomen in de functiebeschrijvingen?
  • Zijn medewerkers gemotiveerd tot bijscholen?
  • Kan de preventieadviseur de hoogste leiding aanspreken?
 3.4 Werkplek en procedures 4.9 Werkplanning
4.2 Werkplekveiligheid
4.11 Procedures
 - Wat wordt er gedaan om veiligheidsbewustzijn op de werkplek zo optimaal mogelijk te laten zijn?
  • Wordt er volgens regels, werkinstructies, (safe work) method statements gewerkt, afgestemd op de activiteiten?
 3.5 Afwijkingen en communicatie 5.12 Melding van incidenten
5.13 Onderzoek van incidenten
5.14 Opvolging van incidenten
5.15 Dagelijkse controle
5.16 Bijeenkomsten
 - Hoe is de meldcultuur en wat wordt er met meldingen gedaan?
  • Wordt regelmatig de werkplek geïnspecteerd?
  • Worden veranderingen naar aanleiding van incidenten daadwerkelijk geïmplementeerd, geëvalueerd of efficiëntie en gecommuniceerd?
 3.6 Audits en statistieken 6.17 Audits en reviews
6.18 Trends en statistieken
 - Worden er specifiek audits gehouden op veiligheidsgedrag?
  • Gebruikt het bedrijf statistieken voor verbetering?

Hoe verloopt de audit van de veiligheidscultuurladder?
   
In tegenstelling met klassieke audits van managementsystemen, zijn er bij audits van de veiligheidscultuurladder geen toezichtsaudits. Elke audit is bijgevolg een initiële audit. 
Ook verschillend met de klassieke managementsysteemaudits, is dat – op dit moment – de audits steeds door twee auditoren worden uitgevoerd. De audittijd wordft vastgelegd door de normbeheerder, is ook aanzienlijk langer als deze van klassieke audits.  Nadeel hiervan is natuurlijk de kostprijs: veiligheidscultuuraudits zijn door de twee auditoren aanzienlijk duurder dan klassieke audits van managementsystemen. 

Bij het auditen volgens de veiligheidscultuurladder, wordt sterk de nadruk gelegd op veiligheidsgedrag en veiligheidsbewustzijn. 



Gepeild wordt in welke mate de medewerkers van hoog tot laag in de organisatie handelingen bewust veilig uitvoeren. Het auditeren van veiligheidscultuur en -gedrag, is verschillend van het auditeren van een managementsysteem. Terwijl bij de audit van een veiligheidsmanagementsysteem volgens ISO 9001, ISO 14001 of ISO 45001 objectief bewijsmateriaal wordt verzameld, wordt bij de audit van een veiligheidscultuur of veiligheidsgedrag voortdurend gepeild naar houdingen, attitudes, normen en waarden tegenover veiligheid. Dit gebeurt door open vragen, waarbij gebruik wordt gemaakt van aanknopingspunten in uitspraken van geïnterviewden. Tijdens het interviewen wordt doorgevraagd op houding en gedrag of wat je hebt gezien tijdens de rondgang. De focus komt dus te liggen op houding en gedrag en niet op objectief auditbewijs. Daarbij wordt verder gekeken dat de veiligheid op de bouwplaats, ook op andere locaties zoals op kantoor bij sales en aankoop of in atelier zal de houding en het gedrag en de houding worden gepeild. De verhouding met de keten zoals met onderaannemers, leveranciers en collega-bedrijven krijgt ook aandacht. 

Tabel: Verschillen tussen een klassieke audit van een managementsysteem en een veiligheidscultuuraudit

Audit van een managementsysteem Veiligheidscultuuraudit
 
Zoeken van objectief auditbewijs: mag ik dat zien? Zoeken van houding, bewustzijn, normen en waarden, attitudes tegenover veiligheid
(vrijwillig documenten laten aanreiken mag, maar is niet de bedoeling om deze te verifiëren)
Gesloten vragen  Open vragen
‘Wat versta jij onder veiligheid?  Wat versta jij onder veilig gedrag? Goede cultuur?"
‘Wat vind u van...?"
Verhalen laten vertellen mag
Strikte auditplanning Zoeken naar congruentie in de data uit verschillende bronnen
Iteratief data verzamelen
Op een later tijdstip oordelen en conclusies trekken
Geen meningen maar feiten Van feiten naar mindset

  meer info op senTRAL: Veiligheidscultuur en de nieuwe norm ISO 45001

 

Gepubliceerd op 27-03-2018

Jan Dillen
Auditor @ Vincotte / VCA-coördinator
  278